Procedura wycofywania produktu spożywczego z rynku stosowana jest w sytuacji, gdy mimo niespełniania wymogów jakościowych lub sanitarnych, towar został dopuszczony do obrotu i jest dostępny na rynku. Usunięcie takiego wyrobu z obiegu jest konieczne przede wszystkim w przypadku, gdy zawiera on substancje stanowiące zagrożenie dla życia lub zdrowia konsumentów albo gdy minął termin jego przydatności do spożycia.

Zgodnie z prawem, produkt niebezpieczny to taki, który w normalnych lub możliwych do przewidzenia warunkach, z uwzględnieniem czasu korzystania z produktu, stwarza większe niż minimalne zagrożenie dla jego użytkowników. W odniesieniu do wyrobów spożywczych, ocena ich bezpieczeństwa powinna być dokonywana z uwzględnieniem cech produktu, w tym jego składu i opakowania.

Co wolno sanepidowi?
Bieżący nadzór nad warunkami produkcji i jakością zdrowotną żywności sprawuje Państwowa Inspekcja Sanitarna. W przypadku stwierdzenia uchybień, co do warunków produkcji i jakości zdrowotnej żywności, Inspekcja wydaje decyzję nakazującą ich usunięcie. Gdyby natomiast naruszenie powyższych wymagań spowodowało bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia ludzi, organ ten zobligowany jest do wycofania środka spożywczego z obrotu.
Zadania Inspekcji na szczeblu regionalnym wykonuje państwowy wojewódzki inspektor sanitarny, który kieruje pracami wojewódzkich stacji sanitarno-epidemiologicznych (WSSE). Działania w zakresie nadzoru nad jakością produktów spożywczych prowadzone są w drodze kontroli okresowych i doraźnych. Te ostatnie są przede wszystkim efektem zgłaszania faktu sprzedaży produktów żywieniowych niezgodnych z wymogami jakościowymi przez niezadowolonych konsumentów. Jak pokazuje doświadczenie WSSE, kontrole podejmowane na skutek skarg klientów nierzetelnych przedsiębiorców stanowią znaczny odsetek działalności stacji w tym zakresie – zwłaszcza w większych aglomeracjach.
Zgodnie z praktyką działania WSSE, w przypadku podejrzenia, że dany produkt nie spełnia norm, w trakcie kontroli pobierane są próbki do analizy. Następnie, w zależności od wagi stwierdzonych naruszeń produkty mogą zostać wycofane z obrotu oraz zniszczone bądź przekazane na produkty paszowe lub pozapaszowe.
Jeżeli możliwe jest jednoznaczne stwierdzenie, że dany produkt nie spełnia wymogów dopuszczenia go do sprzedaży (np. w przypadku przekroczenia terminu przydatności do spożycia), WSSE od razu wydaje decyzję o wycofaniu z obrotu. Równocześnie podmiot odpowiedzialny zostaje zobowiązany do dostarczenia właściwej wojewódzkiej stacji sanitarno-epidemiologicznej zaświadczenia o przeprowadzonej utylizacji. W przypadku mniejszej ilości produktów budzących zastrzeżenia, ich zniszczenie następuje w trybie doraźnym – przez pracowników dokonujących kontroli.
Istotne z punktu widzenia podmiotów działających w branży spożywczej jest to, że monitorowanie i kontrola jakości przeprowadzane są na każdym etapie produkcji, przetwarzania i dystrybucji produktu.

Nie tylko kontrole
Kontrola zgodna z opisaną powyżej procedurą nie jest jedyną drogą usunięcia produktu z rynku. Zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady nr 178/2002, decyzja o wycofaniu może zostać podjęta również z własnej inicjatywy firmy działającej w branży spożywczej. Jeżeli podmiot odpowiedzialny za jakikolwiek etap produkcji (w tym za przetwarzanie), handel lub dystrybucję (nie dotyczącą pakowania, etykietowania, bezpieczeństwa lub nienaruszalności żywności) ma podstawy sądzić, że dany produkt nie jest zgodny z wymogami w zakresie bezpieczeństwa żywności, jest on zobowiązany do natychmiastowego wycofania go z rynku i powiadomienia o tym odpowiednich organów. W sytuacji natomiast, gdy podejrzane towary mogły już dotrzeć do odbiorców finalnych, konieczne jest dokładne poinformowanie konsumentów o przyczynach wycofania i, w razie konieczności, odebranie produktów już dostarczonych. Podmiot, który uznał, że towar wprowadzony przez niego na rynek jest albo może być szkodliwy dla zdrowia konsumentów, powinien niezwłocznie poinformować o tym właściwe władze.
Dbałość o jakość produktów spożywczych leży nie tylko w interesie konsumentów, ale i producentów dbających o swoją markę. Świadomość przedsiębiorców w zakresie procedur dotyczących wycofywania produktów spożywczych oraz efektywność powołanych do przestrzegania jakości sprzedawanych towarów organów stanowią gwarancję bezpieczeństwa życia i zdrowia konsumentów. Również przepisy wspólnotowe ustanawiają wymogi prawa żywnościowego oraz zasady postępowania w przypadku ich niedochowania i (wspomnianym rozporządzeniem nr 178/2002) nakładają na podmioty działające na rynku spożywczym obowiązek dbania o zgodność proponowanych przez nich towarów z wymogami prawa. Równocześnie państwa członkowskie zostały zobowiązane do monitorowania i kontrolowania faktu przestrzegania tych norm.

„Zwykłe” uprawnienia reklamacyjne
Przypominamy, że konsumentowi przysługują również „zwykłe” uprawnienia reklamacyjne – tj. w przypadku dokonania zakupu produktu spożywczego niezgodnego z umową sprzedaży w lokalu przedsiębiorstwa, nabywcy przysługuje prawo do złożenia reklamacji w miejscu zakupu towaru w terminie 3 dni od otwarcia opakowania. W przypadku towaru sprzedawanego luzem, odmierzanego w miejscu zakupu oraz dostarczanego do miejsca zamieszkania kupującego, termin ten liczony jest od dnia sprzedaży lub otrzymania produktu.
W kontekście omawianego problemu, warto jednak zwrócić uwagę, że prawo do reklamacji nie dotyczy towaru zakupionego po dacie jego przydatności do spożycia. Jedyną drogą dochodzenia praw przez konsumenta jest zatem zgłoszenie tej sytuacji do WSSE.

Magdalena Wątroba


Bartosz Tomaszewski

aplikanci radcowscy z Kancelarii
Baker&McKenzie Gruszczyński i Wspólnicy

Wiadomości Handlowe, Nr 12-1(91) Grudzień 2009 - Styczeń 2010